شنبه , ۲۰ آذر ۱۳۹۵
خانه / مقالات / جاذبه‌های گردشگری / کاروانسرای دالکی
کاروانسرای دالکی
ضلع شرقی کاروانسرای دالکی

کاروانسرای دالکی

تاریخ کاروانسراهای ایران به دوره هخامنشیان و راه شاهی بر می گردد. احساس نیاز به وجود مأمنی برای کاروان ها عامل به وجود آورنده این بناها بوده و قوم ایرانی در ایجاد این ابنیه، پیشگام ملل جهان بوده است. در دوران جدید نیز، جاده قدیمی شیراز- بوشهر از اهمیت ویژه و حیاتی برخوردار بوده است. این جاده از دشت ارژن، کتل پیرزن، کتل ملو، کتل دختر دالکی و برازجان می گذشته است، در طول این جاده مهم چند کاروانسرا وجود داشته که عموماً مربوط به دوره قاجارند و کاروانسرای منحصر به فرد دالکی یکی از مهمترین آنهاست.

فاصله این کاروانسرا تا بوشهر 95 کیلومتر است و تقریباً در میان دو کاروانسرای دیگر یعنی کاروانسرای بزرگ برازجان در دشت و کاروانسرای الحاق پل مشیر در منطقه کوهستانی در فاصله 15 کیلومتری شمال دالکی قرار گرفته است. طبیعی است که در راههای کوهستانی به دلیل صعوبت راه و وجود مخابرات، فاصله منازل کوتاه تر بوده است.‏

ویژگی معماری بنا:

این کاروانسرا یکی از مجموعه یکصد کاروانسرایی است که توسط مشیرالملک والی وقت فارس در جنوب ساخته شده است. معمار این کاروانسرا شخصی به نام محمد رحیم از اهالی شیراز بوده است. این کاروانسرا از جمله بناهای حیاط دار چهار ایوانی است که فرمهای رایج معماری ویژه کاروانسراهای ایرانی اواخر دوره قاجار نیز رعایت شده و به همین جهت در استان بوشهر منحصر به فرد است. حیاط مرکزی آن دارای ابعاد 30/37×60/30 متر می باشد و بر پیرامون این بنا اتاق ها قرار دارند که در بخش پیشین بدون واسطه به داخل حیاط راه می یابند و یک اتاقک کوچکتر نیز در پیش خود دارند در بخش خلفی این اتاق ها، تالارهای ستون دار طویلی قرار گرفته که در گوشه های کاروانسرا به یکدیگر می پیوندند. این تالار در حقیقت به منظور نگهداری چهار پایان و اصطلاحاً به عنوان اصطبل ساخته شده است.

عمده مصالح این کاروانسرا سنگ رودخانه ای بدون تراش و ملاط گچ است. جرزهای قطور و پوشش های سنگی با فرم های اتاق های 7و5 (جناقی) از یکدیگر ویژگی های بخش اصطبل این بناست، اما اتاق های اصلی با فرم گهواره ای اجرا شده اند.

آخورها نیز عمدتاً در میانه ستون های اصلی تعبیه شده اند. چهار برج تدافعی بر چهار گوشه بیرونی این کاروانسرا وجود دارد که توسط در گاه های کوچکی به فضای داخلی بنا راه می یابند. این برج های مدور دارای تزئینات گچ بری زیبایی است. برای دید مدافعان تفنگدار، روزنه هایی در این برج ها تعبیه شده است. این کاروانسرا تنها یک ورودی دارد که در میانه ضلع غربی بنا قرار گرفته است. در دو سوی دالان ورودی پله هایی برای صعود به پشت بام پیش بینی شده که دسترسی به آنها نیز تنها از طریق یک درب کوچک که به زحمت اجازه عبور یک نفر را می دهد، امکان پذیر می باشد. وجود برج ها، تک بودن ورودی کاروانسرا و کوچک بودن ورودی این پلکان ها، همگی به دلیل ناامنی راه ها و به منظور پیش بینی های تدافعی بهتر صورت گرفته است. در کنار این پلکانها، اتاق هایی نیز برای کاروان ها یا پاسدارن و محافظان پیش بینی شده و بر بالای درب ورودی کلیه اتاق ها، روزنه هایی برای عبور نور و هوا جاسازی شده است. در نمای اصلی کاروانسرای دالکی، قاعده تقابل و و تقرن که یکی از اصول معماری ایرانی است به خوبی رعایت شده است. با توجه به کمی نزولات جوی و مشکلات دسترسی به آب شیرین، در این کاروانسرا یک آب زمینی نسبتاً بزرگ پیش بینی شده که آّب باران را از روی پشت بام و صحن کاروانسرا گردآوری نموده و از راه یک مدخل چاه مانند به درون آب انبار هدایت می کند. کار برداشت آب شیرین از آب انبار نیز از طریق همین چاه انجام می شده است. این بنا کلاً در یک طبقه ساخته شده و اتاق های آن تقریباً فاقد هرگونه تزئینات می باشد و تنها تاقچه هایی در آنها پیش بینی شده است. البته در پوشش بخش ورودی کاروانسرا با ایجاد سطوح مقعر و محدب، در به وجود آوردن نوعی تزئینات چشم انداز، تلاش هایی به عمل آمده است.‏

کاربری قبلی و فعلی بنا:

این کاروانسرا تا حدود جنگ جهانی دوم، همواره به عنوان یکی از مهمترین منزلگاههای راه حیاتی بوشهر به شیراز محسوب می شده و به عنوان یک استراحتگاه امن مورد استفاده‏ کاروانیان بوده است اما با بهبود کیفیت راه بوشهر به شیراز و در خلال جنگ جهانی دوم و با افزایش ایمنی و سرعت عمل و نقل جاده ای این کاروانسرا فلسفه وجودی خود را از دست داده و بالاخره پس از پایان جنگ جهانی دوم به صورت متروکه و بلااستفاده درآمده و به مرور زمان روبه ویرانی نهاده است این بنا جز آثار ملی ثبت شده است.

اصطبل ها با ملات گچ و قلوه سنگ کاروانسرای دالکی

اصطبل ها با ملات گچ و قلوه سنگ کاروانسرای دالکی

درب اصلی ورودی کاروانسرای دالکی

درب اصلی ورودی کاروانسرای دالکی

پشت بندهای ایجاد شده در دیوار غربی کاروانسرای دالکی

پشت بندهای ایجاد شده در دیوار غربی کاروانسرای دالکی

پلان و نقشه کاروانسرای دالکی

پلان و نقشه کاروانسرای دالکی

ضلع شرقی کاروانسرای دالکی

ضلع شرقی کاروانسرای دالکی

حجره های ایوان غربی کاروانسرا دالکی

حجره های ایوان غربی کاروانسرا دالکی

حجره ها و دالانهای کاروانسرای دالکی

حجره ها و دالانهای کاروانسرای دالکی

نویسنده: فاطمه پولادی

منبع: حوزه هنری استان بوشهر

منبع تصاویر: سفرنویس

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>